Avvalgi bo‘limda ta’kidlanganidek, O‘zbekistonda 2021 yilgacha bo‘lgan barcha yerlar davlat
tasarrufidagi milliy boylik sifatida belgilangan. Hozirda qishloq xoʻjaligiga oid boʻlmagan yerlarni
xususiylashtirishning qonuniy tartibi belgilangan boʻlsa-da, qishloq xoʻjaligi yerlari davlat mulki
boʻlib qoladi va davlat tomonidan xususiy sektorga ijaraga berish orqali ajratiladi.
Oʻzbekiston Respublikasining “Fermer xoʻjaligi toʻgʻrisida”gi qonuniga muvofiq, fermer xoʻjaligi
ijaraga berilgan yer uchastkalaridan foydalangan holda qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtirish
bilan shugʻullanuvchi tadbirkorlik subyektidir.25 30 yilga uzoq muddatli ijaraga berilgan yer
uchastkalaridan foydalangan holda tovar qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishi mumkin.26 2024-yil 1martdan boshlab qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yer uchastkalari onlayn elektron auktsionlar
orqali ijaraga beriladi. Fermer xo'jaliklarining hajmi asosan bug'doy va paxta ekiladigan ekinlar
turiga qarab o'zgaradi. Fermer xo'jaligi to'g'risidagi qonun fermer xo'jaliklarini tashkil etish tartibini
tartibga soladi.
Yer ijarasi bekor qilinishi mumkin bo'lgan shartlarni belgilovchi ikkita qonun mavjud: Yer kodeksi va
Fermer xo'jaligi to'g'risidagi qonun. Ikkalasi ham yer ijarasini qonuniy ravishda bekor qilishga
sabab bo'lishi mumkin bo'lgan aniq holatlarni belgilaydi, bu faqat sud qarori bilan amalga oshirilishi
mumkin. Biroq, 2019-yil 9-yanvardagi “Fermer va boshqa qishloq xo‘jaligi korxonalari yer
maydonlarini optimallashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi hukumat qarori
qabul qilingani o‘z mohiyatiga ko‘ra mazkur ikki qonunni buzadi va yer ijarasining ommaviy
ravishda noqonuniy yo’l bilan bekor qilinishi va fermerlar yerini musodara qilinishiga asos
bo‘ldi.
Yer Kodeksi
O‘zbekiston Respublikasi Yer kodeksining27 36-moddasiga ko‘ra, yer uchastkalariga bo‘lgan, shu
jumladan fermer xo‘jaliklarining yer uchastkalariga bo‘lgan huquqini bekor qilish uchun asoslar
ularning yer ijarasi shartnomalari hisoblanadi. Qishloq xo‘jaligi yerlarini ijaraga berish shartnomasi
quyidagi sabablarga ko‘ra bekor qilinishi mumkin:
●
yer uchastkasidan ixtiyoriy voz kechish;
●
yer uchastkasidan maqsadsiz foydalanish;
●
qishloq xo'jaligi yerlari uchun kadastr baholari bo'yicha uch yil davomida me'yoriy darajadan
past bo'lgan hosildorlik bilan belgilanadigan yer uchastkasidan oqilona foydalanmaslik;
●
tuproq unumdorligi va sog'lig'ining pasayishiga olib keladigan yer uchastkasini noto'g'ri
boshqarish;
●
yer solig'i va ijara haqini muntazam ravishda to'lamaslik;
●
qishloq xo‘jaligi ehtiyojlari uchun berilgan yer uchastkalaridan bir yil davomida
foydalanmaslik;
●
barcha fermerlar uchun majburiy bo'lgan fermerning Fermerlar kengashiga a'zoligidan
chiqarib tashlash.
25
O‘zbekiston Respublikasining “Fermer xo‘jaligi to‘g‘risida”gi 662-II qonuni (1998). Onlayn mavjud:
https://lex.uz/acts/275191
26
O’sha manba, 11-modda. 2022 yil iyun oyigacha ijara muddati kamida 30 yil va 50 yilgacha bo'lgan.
27
O‘zbekiston Respublikasining Yer kodeksi (1998). Onlayn mavjud: https://lex.uz/docs/149947
15