I qism – O‘zbekistonda mulk huquqining buzilishi va
majburiy ko‘chirishlar: Muqaddima
1.1 Kirish
Ushbu hisobot O'zbekiston hukumati tomonidan yirik xususiy qurilish kompaniyalariga
ko'maklashish maqsadida xususiy uy-joy va fermer xo'jaliklarining majburan olib qo’yilishini qamrab
oluvchi yetti yildan ortiq inson huquqlari monitoringining asosiy natijalarini taqdim etadi. U 2017-2024
yillarni qamrab oladi.
Xulosalar Prezident Shavkat Mirziyoyev (2016 yildan - hozirgacha) rejimi xususiy sektor orqali
iqtisodiy o‘sishga yo‘naltirilgan “Yangi O‘zbekiston” siyosatining bir qismi sifatida shaharlarni jadal
obodonlashtirish va qishloqlarni sanoatlashtirishni targ’ib qiluvchi siyosiy kontekstga qaramaqarshidir. Bu xususiy korporatsiyalar nazoratiga o‘tkazilgan agrosanoat klasterlari orqali qishloq
xo‘jaligi ishlab chiqarishi uchun qishloq yer maydonlarini markazlashtirish bilan bir qatorda shahar
markazlari va turistik zonalarda yirik ko‘chmas mulk ob’ektlari qurilishini tasdiqlash va amalga
oshirish uchun sharoit yaratdi. Qurilishga asoslangan ushbu loyihalar, shuningdek, butun mamlakat
bo'ylab jamoatchilik qarshiligi to'lqinini keltirib chiqarmoqda.1 Qurilishning ushbu turli yo'llarini
asoslab beruvchi umumiy yo'nalish davlat tomonidan uy-joy mulkdorlari va fermerlardan yerlarni
majburiy ravishda olib qo'yish va uni korporativ qurilish kompaniyalarga jamlab qayta taqsimlashdir.
Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, ijro hokimiyati tomonidan amalga oshirilgan va
zaif sud hokimiyati tomonidan qo'llab-quvvatlangan xususiy uylar va fermer xo'jaliklari
yerlarining davlat tomonidan konstitutsiyaga zid va noqonuniy olib qo'yilishi yerlarni qayta
taqsimlash jarayoniga putur yetkazuvchi tizimli va keng ko‘lamli muammodir.
Xususiy ko'chmas mulkni majburan musodara qilish va ular bilan bog'liq holda majburiy ko'chirish
davlat tomonidan xususiy, tijoratga yo'naltirilgan qurulishga ko'maklashish maqsadida tashkil
etilganligi sababli, davlat insonlarning munosib uy-joy, oziq-ovqat, suv, sog'liqni saqlash, ta'lim, ish,
shaxsiy xavfsizlik, uy xavfsizligi, shafqatsiz, g'ayriinsoniy va qadr-qimmatni kamsituvchi holatlardan
xoli bo’lish huquqlari va harakat erkinligi bilan bog’liq inson huquqlari bo'yicha xalqaro
majburiyatlarini2 qo'pol ravishda buzayotgan ko'rinadi.3
Ushbu qo'pol qonunbuzarliklar tizimli ravishda prezident va milliy hisobot beruvchi organlar e'tiboriga
havola qilingan bo'lsa-da, bu qonunbuzarliklarni bartaraf etish uchun jiddiy choralar ko'rilmagan. Shu
1
‘2018-yildan beri mamlakatda qayd etilgan 74 ta norozilikning yarmidan koʻpi yer va mulk bilan bogʻliq” Oxus jamiyati
norozilik kuzatuvchisiga koʻra, 2022-yil 11-may. Onlayn mavjud: https://oxussociety.org/mapping-patterns-of-dissent-ineurasia-introducing-the-central-asia-protest-tracker/; Shuningdek: Khajbaxteev, R. (2021) “How Uzbekistan’s rampant
development is prompting a tub-soyroots”, Open Democracy, 28 sentyabr. Onlayn mavjud:
https://www.opendemocracy.net/en/odr/how-uzbekistans-rampant-development-is-prompting-a-grassroots-rebellion/
2
Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi, Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt, Iqtisodiy, ijtimoiy va
madaniy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt, Bola huquqlari to‘g‘risidagi konventsiya va ayollarga nisbatan kamsitishning
barcha shakllariga barham berish to‘g‘risidagi konventsiyaga asosan.
3
Qurilishlarga asoslangan ko'chirish bo'yicha BMTning asosiy tamoyillari va yo'riqnomalari: Adekvat turmush darajasiga
bo'lgan huquqning tarkibiy qismi sifatida tegishli uy-joy bo'yicha maxsus ma'ruzachining 1-ilovasi, A/HRC/4/18. Onlayn
mavjud: https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Issues/Housing/Guidelines_en.pdf
4