Endi ko'chmas mulk huquqlarini davlat tomonidan bekor qilinishi mumkin bo'lgan shartlarni ko'zda
tutuvchi qonunchilik va me'yoriy hujjatlar ko'rib chiqiladi. Turar-joylarni tartibga soluvchi kodlar ham
tahlil qilinadi. So‘ngra fermer xo‘jaliklari va qishloq xo‘jaligi yerlarini huquqiy boshqarish masalalari
ko‘rib chiqiladi.
2.2.1 Uy-joy huquqlari
O‘zbekistonda uy-joy mulkdorlari yerga biriktirilgan uy-joyga nisbatan xususiy mulk huquqidan
foydalanadilar.13 Konstitutsiyada yer davlat tomonidan muhofaza qilinadigan milliy boylik
hisoblanadi.14 Yer kodeksining 16-moddasiga ko‘ra, barcha yerlar davlat mulki deb e’lon qilingan. 15
Biroq, uy-joy mulkdorlari egalik qilish xavfsizligi va uylarning merosxo'rligini ta'minlash uchun yerga
nisbatan muhim, doimiy mulk huquqiga ega bo'lishi mumkin. Bu huquqlarga ularning mulki
joylashgan yerga umrbod meros qilib qoldiriladigan egalik qilish yoki doimiy foydalanish yoki egalik
qilish huquqi kiradi.16
2021-yildagi islohotlardan so‘ng qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallanmagan yerlar endi xususiy mulk sifatida
ro‘yxatga olinishi mumkin.17 Ushbu islohotlar uy-joy mulkdorlariga doimiy foydalanish huquqini, yer
uchastkasiga meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik qilish yoki ijaraga berish, yerni ro‘yxatga
olingan xususiy mulkka aylantirish huquqini ham beradi. Ushbu xujjatni yozish vaqtida aylantirish
jarayoni hali keng qo'llanilmagan edi.
O‘zbekistonda uy-joy va yerga bo‘lgan mulk huquqi kvalifikatsiya qilingan huquqlar bo‘lib, ular
qonunda belgilangan muayyan sharoitlarda to‘xtatib turilishi mumkin. Ushbu huquqlarni to'xtatib
turish vositalaridan biri davlat tomonidan davlat ehtiyojlari uchun majburiy ravishda olishdir.
2020-yil 1-yanvarga qadar uy-joylarni majburiy olish tartibi 2006-yilda qabul qilingan “Fuqarolar va
yuridik shaxslarga yer uchastkalarining davlat va jamoat ehtiyojlari uchun olib qo‘yilishi munosabati
bilan yetkazilgan zararning o‘rnini qoplash tartibi to‘g‘risida”gi qonun hujjatlarida belgilangan edi.
Chunki bu qonun emas, balki qonun osti hujjati bo'lgani uchun u aslida konstitutsiya va qonun
hujjatlarida mustahkamlangan mulkiy huquqlarni qonuniy ravishda to'xtata olmas edi. Qonunning 2moddasida: “Yer uchastkasini yoki uning bir qismini (keyingi o‘rinlarda yer uchastkasi) davlat va
jamoat ehtiyojlari uchun olib qo‘yish yer egasining roziligi yoki yerdan foydalanuvchi va ijarachi
bilan kelishilgan holda amalga oshiriladi - tegishli tuman, shahar hokimi, Qoraqalpog‘iston
13
O’zbekiston Respublikasining Uy-joy Kodeksi (1999). Onlayn mavjud: https://lex.uz/docs/106134
14
O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. Onlayn mavjud: https://lex.uz/docs/6445147
15
O‘zbekiston Respublikasining Yer kodeksi (1998). Onlayn mavjud: https://lex.uz/docs/149947
16
O‘zbekiston Respublikasining Yer kodeksi (1998). Onlayn mavjud: https://lex.uz/docs/149947
17
O'zbekiston Respublikasining “Yer uchastkalarini ajratish va ulardan foydalanish, shuningdek yerlarni hisobga olish va
davlat yer kadastrini yuritish tizimi takomillashtirilishi munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun
hujjatlariga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida“gi 708-son qonuni (2021). Onlayn mavjud:
https://www.lex.uz/uz/docs/-5580329; Oʻzbekiston Respublikasining “Qishloq xoʻjaligi uchun moʻljallanmagan yer
uchastkalarini xususiylashtirish toʻgʻrisida”gi 728-son qonuni (2021).
10